Van bướm vừa lắp đã rỉ nước ở mặt bích. Van đóng hết tay gạt mà nước vẫn chảy qua. Van để lâu không dùng, đến khi cần đóng thì quay không nổi. Đây là những tình huống thợ vận hành gặp thường xuyên với van bướm.
Phần lớn các lỗi này có nguyên nhân rõ ràng và có thể tự kiểm tra trước khi quyết định thay van. Bài viết tổng hợp các sự cố hay gặp, cách xác định nguyên nhân, cách khắc phục và lịch bảo dưỡng để van bướm làm việc ổn định lâu dài.
An toàn trước khi kiểm tra, tháo van
- Cô lập đoạn ống bằng van phía trước và phía sau, xả hết áp và lưu chất trước khi nới bu lông.
- Với van điện hoặc van khí nén: ngắt nguồn điện, xả khí cấp cho bộ truyền động, treo biển cảnh báo.
- Với lưu chất nóng, hóa chất: chờ nguội, dùng đồ bảo hộ phù hợp.
Bảng chẩn đoán nhanh
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Đóng hết mà nước vẫn chảy qua đĩa | Gioăng mòn, rách, chai; dị vật kẹt; đĩa chưa về đúng 0°; gioăng không hợp lưu chất | Kiểm tra cữ đóng, vệ sinh; thay gioăng hoặc thay van |
| Rò ở mặt bích | Thêm gioăng rời với van wafer; siết bu lông lệch; ống lệch tâm; bích khác tiêu chuẩn | Lắp lại đúng cách, siết chéo đều |
| Rò ở cổ trục | O-ring hoặc vòng làm kín trục bị mòn, hỏng | Thay O-ring trục nếu model cho phép |
| Nặng tay, kẹt | Cặn bám, gioăng trương nở, van lâu không vận hành, siết bu lông khi đĩa đang đóng, hộp số khô mỡ | Vận hành nhẹ nhiều lần, vệ sinh, tra mỡ, kiểm tra lại gioăng |
| Van rung, kêu | Điều tiết ở góc mở quá nhỏ; dòng xoáy do lắp sát bơm, co; búa nước | Đổi góc mở, dời vị trí van, xử lý búa nước |
| Van điện, khí nén không đóng hết | Cữ hành trình sai; áp khí thiếu; mô-men bộ truyền động không đủ | Chỉnh cữ, kiểm tra nguồn khí, điện; kiểm tra chọn bộ truyền động |
1. Van bướm đóng không kín, nước vẫn chảy qua đĩa
Đây là lỗi phổ biến nhất. Kiểm tra lần lượt theo thứ tự sau:
Đĩa chưa về đúng vị trí đóng
Với van tay gạt, tấm khóa nấc có thể bị cong hoặc lắp lệch khiến cần gạt “đã hết” nhưng đĩa còn hé vài độ. Với van tay quay, cữ chặn trong hộp số có thể bị chỉnh sai. Với van điện, khí nén, công tắc hành trình hoặc vít chặn cơ khí có thể chưa đúng. Hãy quan sát chỉ thị vị trí trên đầu van, hoặc tháo van ra để kiểm tra đĩa có song song hoàn toàn với mặt gioăng hay không.
Dị vật kẹt giữa đĩa và gioăng
Đá, que hàn, cặn sắt sau thi công thường kẹt ở mép đĩa. Mở van hết cỡ để dòng chảy cuốn dị vật đi, rồi đóng lại. Nếu vẫn rò, cần tháo van để vệ sinh và kiểm tra gioăng có bị cắt rách hay không.
Gioăng mòn, rách hoặc lão hóa
Gioăng cao su bị chai cứng theo thời gian, nhất là khi làm việc ở nhiệt độ cao hoặc tiếp xúc hóa chất. Vùng gần trục của van đồng tâm mòn nhanh nhất vì đĩa luôn cọ vào đó khi đóng mở.
Gioăng không hợp với lưu chất
Ví dụ gioăng EPDM gặp dầu khoáng sẽ trương nở, biến dạng; gioăng NBR không bền với nước nóng và nhiều loại hóa chất. Nếu van mới dùng một thời gian đã rò, hãy kiểm tra lại vật liệu gioăng theo bài gioăng van bướm.
Áp suất vượt khả năng làm kín
Van PN10 lắp trên đường ống có áp làm việc hoặc áp thử cao hơn sẽ không giữ kín được. Kiểm tra lại cấp áp ghi trên thân van so với áp thực tế của hệ thống.
2. Van bướm rò rỉ ở mặt bích
- Thêm gioăng rời cho van wafer có gioăng liền thân: phần lớn van bướm wafer, lug đã có gioăng cao su bọc ra hai mặt, đóng vai trò gioăng mặt bích. Lắp thêm gioăng rời làm lực kẹp phân bố sai và có thể đẩy gioăng van lấn vào lòng ống.
- Siết bu lông không đều: phải siết chéo theo hình sao, tăng lực dần qua vài vòng. Siết một bên trước làm van bị kẹp lệch.
- Đường ống lệch tâm hoặc hai mặt bích không song song: dùng bu lông để “kéo” ống về vị trí sẽ làm gioăng biến dạng và rò.
- Mặt bích khác tiêu chuẩn: van theo JIS lắp với bích DIN hoặc BS có thể không trùng vòng lỗ bu lông hoặc đường kính mặt tựa.
Quy trình lắp đúng được trình bày chi tiết trong bài hướng dẫn lắp đặt van bướm.
3. Rò rỉ ở cổ trục van
Nước rỉ ra ở chỗ trục đi lên bộ phận vận hành là dấu hiệu vòng làm kín trục (O-ring hoặc bạc làm kín) bị mòn. Trên nhiều van bướm cỡ trung trở lên, O-ring trục có thể thay sau khi tháo bộ vận hành. Với van cỡ nhỏ giá rẻ, chi phí công tháo lắp đôi khi cao hơn giá van mới. Xem vị trí các bộ phận trong bài cấu tạo van bướm.
4. Van bướm nặng tay, bị kẹt
- Van lâu không vận hành: cặn và gioăng “dính” vào đĩa. Không dùng tuýp nối dài để bẻ mạnh vì dễ gãy trục hoặc làm hỏng hộp số. Hãy đóng mở nhẹ từng chút, lặp lại nhiều lần.
- Siết bu lông khi đĩa đang đóng: gioăng bị ép chặt vào đĩa ngay từ lúc lắp. Lần sau khi lắp, để đĩa hé mở trong lúc siết rồi mới đóng hoàn toàn.
- Gioăng trương nở do lưu chất không phù hợp, như đã nêu ở mục 1.
- Đĩa cọ vào ống hoặc mặt bích: khi mở, mép đĩa nhô ra ngoài thân van. Ống có thành dày, ống lót nhựa hoặc bích hàn lồng có lòng nhỏ có thể chặn đĩa. Cần kiểm tra đường kính trong của ống trước khi chọn van.
- Hộp số tay quay thiếu mỡ hoặc nước lọt vào: mở nắp hộp số kiểm tra, vệ sinh và tra mỡ mới.
Van tay gạt mới lắp mà nặng tay ở vài độ đầu là bình thường, vì đĩa phải tách khỏi gioăng cao su. Nếu lực cần quá lớn, cân nhắc chuyển sang van tay quay có hộp số.
5. Van rung, kêu khi làm việc
Rung và ồn thường xuất hiện khi van được mở rất nhỏ để giảm lưu lượng. Dòng chảy qua khe hẹp có vận tốc lớn, gây xoáy và có thể gây xâm thực, làm rỗ đĩa và rách gioăng. Cách xử lý và góc mở hợp lý được giải thích trong bài dùng van bướm để điều tiết lưu lượng.
Nếu đường ống phát ra tiếng đập mạnh mỗi khi đóng van nhanh hoặc khi bơm dừng, nguyên nhân có thể là hiện tượng búa nước. Van tay gạt đóng quá nhanh là một nguyên nhân thường gặp.
6. Van bướm điện, khí nén không đóng hết hoặc không chạy
- Cữ hành trình sai: chỉnh lại công tắc hành trình (van điện) hoặc vít chặn (bộ khí nén) theo hướng dẫn hãng.
- Áp khí thiếu: bộ khí nén chỉ đạt mô-men danh định ở đúng áp khí cấp. Áp yếu thì van đóng không chặt.
- Mô-men không đủ: bộ truyền động chọn sát mô-men van, sau một thời gian gioăng cứng hơn khiến van không đóng nổi. Nên có hệ số an toàn khi chọn.
- Động cơ quá nhiệt: van điện bật tắt liên tục vượt chu kỳ làm việc cho phép.
Cấu tạo bộ truyền động và các điểm cần kiểm tra được trình bày trong bài cấu tạo van bướm điều khiển điện.
Thay gioăng hay thay van?
Không phải van bướm nào cũng thay được gioăng:
- Gioăng rời (ép hoặc lồng vào thân): có thể thay gioăng mới đúng mã của hãng. Thường gặp ở van gang cỡ trung và lớn của các hãng có phụ tùng chính hãng.
- Gioăng lưu hóa liền thân: cao su được đúc dính vào thân, không thay riêng được. Khi gioăng hỏng phải thay cả van.
Trước khi đặt gioăng thay thế, hãy ghi lại hãng, model, cỡ DN và vật liệu gioăng trên nhãn van. Gioăng không đúng kích thước sẽ không kín hoặc làm van rất nặng.
Lịch bảo dưỡng van bướm gợi ý
| Việc | Tần suất gợi ý |
|---|---|
| Đóng mở thử toàn hành trình với van ít dùng (van chặn, van PCCC) | Định kỳ, ví dụ mỗi quý |
| Kiểm tra rò ở mặt bích, cổ trục | Mỗi lần đi kiểm tra tuyến ống |
| Kiểm tra, tra mỡ hộp số tay quay | Hằng năm hoặc theo hướng dẫn hãng |
| Kiểm tra cữ hành trình, áp khí, đấu nối điện của van tự động | Hằng năm hoặc sau mỗi lần sửa chữa |
| Vệ sinh lọc Y phía trước (nếu có) | Theo mức độ bẩn của lưu chất |
Tần suất trên chỉ mang tính tham khảo. Hệ thống có lưu chất bẩn, hóa chất hoặc vận hành liên tục cần lịch dày hơn theo quy trình của nhà máy.
Câu hỏi thường gặp
Van bướm mới lắp đã rò thì lỗi do van hay do lắp?
Phần lớn trường hợp do lắp: thêm gioăng rời, siết lệch, ống lệch tâm, hoặc dị vật thi công kẹt ở đĩa. Hãy kiểm tra các điểm ở mục 1 và 2 trước khi kết luận van lỗi.
Có dùng keo hoặc băng tan để chặn rò mặt bích van bướm được không?
Không nên. Keo làm hỏng bề mặt gioăng cao su và chỉ che tạm thời. Cần tìm đúng nguyên nhân và lắp lại.
Bao lâu nên thay van bướm?
Không có mốc cố định. Tuổi thọ phụ thuộc lưu chất, nhiệt độ, tần suất đóng mở và chất lượng van. Khi van rò qua đĩa mà gioăng không thay được, hoặc thân, trục bị ăn mòn, nên thay van mới.
Cần thay van bướm hoặc tư vấn xử lý sự cố?
Nếu đã kiểm tra mà van vẫn rò, hãy chụp ảnh nhãn van, vị trí rò và gửi kèm thông số đường ống cho đội kỹ thuật Van Nước Việt Nam (Viva). Chúng tôi sẽ tư vấn sửa hay thay, và loại van bướm phù hợp. Gọi hoặc nhắn Zalo 0969 916 835, hoặc gửi yêu cầu qua trang liên hệ.
Xem thêm các tài liệu khác về van bướm tại bài phân loại van bướm.
