Van 1 chiều

Van 1 chiều (check valve, non-return valve) là van tự động cho lưu chất đi qua theo một hướng và tự đóng khi dòng chảy dừng hoặc đảo chiều. Van nước Việt Nam cung cấp van 1 chiều lá lật, lò xo, cánh bướm đĩa đôi, van cối và van 1 chiều hơi; thân gang, inox, thép, đồng, nhựa; kết nối ren, mặt bích, wafer và clamp vi sinh. Nội dung dưới đây giải thích cấu tạo, cách phân loại, cách đọc thông số và các lưu ý lắp đặt để chọn đúng van cho từng vị trí trên đường ống.

Van 1 chiều là gì?

Van 1 chiều là van công nghiệp làm nhiệm vụ ngăn dòng chảy ngược. Van không có tay quay, không có bộ truyền động: đĩa van tự mở khi áp lực phía đầu vào thắng áp lực phía đầu ra cộng với lực giữ đĩa (trọng lượng đĩa hoặc lực lò xo), và tự đóng khi chênh áp đảo chiều.

Vai trò chính của van 1 chiều là bảo vệ thiết bị và giữ áp cho hệ thống: chống nước dội ngược làm bơm quay ngược, giữ cột nước trong ống đẩy khi bơm dừng, ngăn nước thải chảy ngược vào đường cấp, ngăn trộn lẫn giữa hai nguồn cấp. Điểm khác biệt với van chặn hai chiều được phân tích trong bài so sánh van 1 chiều và van 2 chiều.

Cấu tạo van 1 chiều

Một van 1 chiều gồm bốn nhóm bộ phận chính.

Thân van

Thân van là vỏ chịu áp, có mũi tên chỉ chiều dòng chảy. Vật liệu thân quyết định giới hạn áp suất, nhiệt độ: gang xám, gang cầu, thép đúc, inox 304/316, đồng, nhựa PVC/uPVC hoặc PPR.

Đĩa van (lá van)

Đĩa van là chi tiết di động đóng vào mặt kín để chặn dòng ngược: lá lật quay quanh chốt bản lề, đĩa nâng chạy dọc trục, hai nửa đĩa gập như cánh bướm, hoặc một viên bi.

Chốt, trục dẫn hướng và lò xo

Lò xo giúp đĩa đóng nhanh trước khi dòng ngược kịp hình thành, nhờ đó giảm tiếng đập và búa nước.

Mặt làm kín (seat)

Mặt làm kín quyết định độ kín và giới hạn nhiệt độ của van. Trong mã van Trung Quốc, vật liệu mặt kín là chữ cái sau hai chữ số đầu:

Ký hiệu	Vật liệu mặt kín	Phù hợp
X	Cao su	Nước sạch, nước thải, nhiệt độ thấp; kín tốt
F	Nhựa flo (PTFE)	Hóa chất, thực phẩm, van vi sinh
H	Thép không gỉ Cr13	Hơi nước, nước nóng, dầu nóng
T	Hợp kim đồng	Van đồng, van gang mặt kín đồng
W	Gia công trực tiếp trên thân	Van inox, van đồng cỡ nhỏ

Cách đọc đầy đủ các ký hiệu như H41H, H44H, H12W, H76X xem bài cách đọc mã van 1 chiều.

Nguyên lý hoạt động của van 1 chiều

• Khi có dòng chảy thuận: áp lực đầu vào đẩy đĩa van rời khỏi mặt kín. Mức chênh áp tối thiểu để đĩa bắt đầu mở gọi là áp mở (cracking pressure), phụ thuộc trọng lượng đĩa và độ cứng lò xo.
• Khi dòng chảy giảm hoặc dừng: trọng lực hoặc lực lò xo đưa đĩa về vị trí đóng.
• Khi có áp ngược: áp phía sau ép đĩa chặt vào mặt kín. Áp ngược càng lớn, van càng kín.

Ở đầu đẩy máy bơm, tốc độ đóng của đĩa rất quan trọng: van đóng chậm để dòng ngược tăng tốc, đĩa sập xuống sẽ gây tiếng đập và xung áp.

Phân loại van 1 chiều theo kết cấu

Van 1 chiều lá lật (swing check valve)

Lá van treo trên chốt bản lề, dòng chảy đẩy lá lật lên để mở và lá tự rơi xuống để đóng. Đường dòng gần như thẳng nên tổn thất áp thấp, phù hợp đường ống cỡ lớn và lưu chất có cặn nhẹ. Còn gọi là van đĩa lật.

Cỡ nhỏ thường nối ren (ví dụ van 1 chiều lá lật H14), cỡ lớn nối mặt bích (H44H-16C, van 1 chiều lá lật, van 1 chiều AUT lá lật), dạng kẹp có van 1 chiều cửa lật H74. Hạn chế: đóng chậm hơn van lò xo, không lắp được trên ống đứng có dòng đi xuống.

Van 1 chiều lò xo (đĩa nâng có lò xo)

Đĩa van chạy dọc trục dẫn hướng và được lò xo ép về vị trí đóng. Van đóng nhanh, êm, lắp được ống ngang và ống đứng dòng đi lên; tổn thất áp lớn hơn van lá lật, dễ kẹt nếu lưu chất nhiều cặn.

Dòng phổ biến: van một chiều lò xo nối ren, van 1 chiều lò xo inox, H12W-16P/R. So sánh chi tiết với van lá lật xem bài van 1 chiều lá lật và lò xo.

Van 1 chiều cánh bướm (đĩa đôi, dual plate)

Thân tròn, dẹt, kẹp giữa hai mặt bích giống van bướm wafer. Đĩa van chia làm hai nửa gập quanh trục giữa và được lò xo kéo về vị trí đóng. Van ngắn, nhẹ, đóng nhanh, phù hợp đầu đẩy bơm cỡ trung và lớn trong hệ cấp nước, HVAC, PCCC.

Các model trong danh mục: H76X-16Q/25Q thân gang cầu mặt kín cao su, H76W-16P/25P thân inox, H77X-10 thân gang PN10 và van 1 chiều cánh bướm Samwoo. Khi lắp cần kiểm tra để đĩa mở không chạm van kế bên.

Van 1 chiều cối và van đĩa nâng

Van đĩa nâng có đĩa chuyển động thẳng theo trục dòng chảy. Có hai dạng thường gặp:

• Van cối (kẹp wafer, H71): đĩa nâng thông thẳng có lò xo, đóng êm, kích thước gọn. Khe thông dòng khi mở nhỏ nên tổn thất áp cao hơn, thường dùng cỡ nhỏ và trung. Xem van 1 chiều cối H71, van 1 chiều cối inox.
• Van đĩa nâng thân chữ ngã (mặt bích, H41H): cấu tạo giống van cầu, mặt kín kim loại, chịu áp và nhiệt cao, dùng nhiều cho hơi nước. Loại không lò xo chỉ lắp trên ống ngang, nắp hướng lên. Xem H41H-16C, H41H-25P, van 1 chiều hơi nóng.

Van 1 chiều bi

Viên bi đóng vai trò đĩa van, lăn khỏi mặt kín khi có dòng thuận và lăn trở lại khi dòng dừng. Bi xoay liên tục nên tự làm sạch, ít bị kẹt, phù hợp nước thải, bùn loãng và đầu đẩy bơm chìm. Van bi không lắp trên ống đứng có dòng đi xuống. Danh mục hiện chưa có van 1 chiều bi, vui lòng liên hệ khi cần.

Phân loại theo vật liệu

Vật liệu thân	Đặc điểm	Ứng dụng thường gặp
Gang xám, gang cầu	Giá hợp lý, phổ biến từ DN50 trở lên; gang cầu chịu va đập và búa nước tốt hơn gang xám	Cấp thoát nước, PCCC, trạm bơm, nước thải
Inox 304, 316	Chống ăn mòn, chịu nhiệt; inox 316 chịu clorua tốt hơn	Thực phẩm, hóa chất nhẹ, nước nóng, hơi
Thép đúc (WCB)	Chịu áp và nhiệt cao, thường PN16–PN40	Hơi nước, dầu nóng, công nghiệp nặng
Đồng	Cỡ nhỏ nối ren, bền với nước sạch	Cấp nước dân dụng, tòa nhà, đầu bơm nhỏ
Nhựa PVC, uPVC, PPR	Nhẹ, không gỉ, giá thấp; giới hạn nhiệt độ và áp suất	Hóa chất, nước sạch, hồ bơi, nuôi trồng thủy sản

Xem thêm: gang cầu và gang xám, chọn vật liệu van theo lưu chất.

Phân loại theo kiểu kết nối

• Nối ren: cỡ nhỏ, thường từ DN15 đến DN50; lắp nhanh, dùng cho van đồng, inox, van lò xo.
• Mặt bích: cỡ trung và lớn; lỗ bích van phải cùng tiêu chuẩn với bích ống (JIS 10K, BS EN 1092, ANSI Class 150).
• Kẹp wafer: van kẹp giữa hai mặt bích bằng bu lông xuyên, chiều dài lắp đặt ngắn, nhẹ; gồm van cánh bướm đĩa đôi, van cối, van cửa lật.
• Clamp vi sinh: dùng trong thực phẩm, dược phẩm (van vi sinh), ví dụ van 1 chiều vi sinh H81F.

Ưu nhược điểm từng kiểu nối được phân tích trong bài các kiểu kết nối van công nghiệp.

Thông số kỹ thuật cần kiểm tra

1. Kích thước DN: theo đường kính danh nghĩa của ống, phổ biến từ DN15 đến DN600.
2. Áp suất danh định PN: PN10, PN16, PN25, PN40 hoặc JIS 10K. Ở nhiệt độ cao, áp làm việc cho phép thấp hơn PN theo bảng của hãng. Chọn van có PN lớn hơn áp làm việc và tính thêm xung áp do búa nước. Xem bài PN là gì.
3. Nhiệt độ lưu chất: đối chiếu với giới hạn của mặt làm kín, không chỉ của thân. Van mặt kín cao su và van nhựa không dùng cho hơi nước; đường hơi cần mặt kín kim loại.
4. Tư thế lắp cho phép: ống ngang, ống đứng dòng lên hay dòng xuống, theo catalogue của model.

Ứng dụng của van 1 chiều

• Đầu đẩy máy bơm trong trạm bơm, tưới tiêu nông nghiệp, cấp nước tòa nhà cao tầng.
• Nhà máy và trạm xử lý nước thải: xem van dùng cho nước thải.
• Đầu đẩy bơm chữa cháy, bơm bù áp trong hệ thống PCCC.
• Đường hơi, nước ngưng, nước nóng trong lò hơi và nhà máy công nghiệp.
• Thực phẩm, dược phẩm với van inox, van vi sinh; hóa chất, tàu thủy, hồ bơi với van inox và van nhựa.

Cách chọn van 1 chiều

1. Xác định lưu chất và nhiệt độ: nước sạch, nước thải, hóa chất hay hơi. Từ đó chọn vật liệu thân và mặt kín.
2. Xác định vị trí và tư thế lắp: ống ngang chọn được hầu hết các loại; ống đứng ưu tiên van lò xo, van cối hoặc cánh bướm đĩa đôi.
3. Đánh giá nguy cơ búa nước: đầu đẩy bơm cột áp cao, ống đẩy dài hoặc ống đứng cao nên chọn van đóng nhanh có lò xo thay vì van lá lật thường.
4. Chọn DN, PN, kiểu nối và xuất xứ: theo ống hiện hữu, áp làm việc và yêu cầu hồ sơ CO, CQ của công trình.

Các tiêu chí chọn chi tiết theo vị trí lắp xem bài tiêu chí lựa chọn van 1 chiều.

Lưu ý lắp đặt van 1 chiều

• Đúng hướng dòng chảy: mũi tên trên thân van phải trùng chiều dòng chảy. Lắp ngược thì van chặn luôn dòng chính, bơm chạy không lên nước và có thể quá nhiệt.
• Đúng tư thế: van lá lật lắp nắp hướng lên; không lắp van lá lật hoặc van bi trên ống đứng có dòng đi xuống vì đĩa không tự đóng được.
• Đúng vị trí sau bơm: thứ tự trên đầu đẩy thường là bơm, khớp nối mềm, van 1 chiều, van chặn (van cổng hoặc van bướm), đồng hồ áp suất. Sơ đồ đầy đủ xem bài sơ đồ lắp đặt máy bơm nước.
• Tránh dòng xoáy: không lắp van sát đầu ra bơm hoặc ngay sau co, tê.
• Phòng búa nước: khi bơm dừng đột ngột, cột nước dội ngược và đĩa van đóng sập. Chọn van đóng nhanh có lò xo, kết hợp khởi động mềm, biến tần hoặc bình tích áp khi cần. Xem bài hiện tượng búa nước.
• Bảo vệ khỏi cặn bẩn: với lưu chất có rác, cặn, nên lắp lọc Y phía trước để mặt kín không bị kẹt hoặc trầy.
• Làm kín mối nối: van ren dùng băng tan, van bích dùng gioăng đúng cỡ và siết bu lông chéo.
• Kiểm tra sau lắp: dừng bơm và quan sát đồng hồ áp phía sau van. Áp tụt nhanh là dấu hiệu van rò ngược.

Hướng dẫn từng bước xem bài cách lắp van 1 chiều đúng kỹ thuật.

Thương hiệu van 1 chiều Van nước Việt Nam phân phối

Van 1 chiều Nhật Bản

Van 1 chiều Kitz: thân gang, inox, mặt bích JIS 10K.

Van 1 chiều Hàn Quốc

Van 1 chiều Samwoo thân gang và inox, gồm dòng lá lật và cánh bướm. Van 1 chiều Hàn Quốc Wonil và van một chiều inox lá lật Wonil.

Van 1 chiều Malaysia

Van 1 chiều AUT lá lật: thân gang, đĩa bọc cao su, dùng cho hệ bơm nước, xử lý nước và PCCC.

Van 1 chiều Đài Loan, Thái Lan, Việt Nam

Van nhựa Hershey (Đài Loan): van 1 chiều nhựa PVC/uPVC, van 1 chiều PPR, van 1 chiều nhựa phi 90. Van đồng Sanwa (Thái Lan): van 1 chiều bằng đồng. Van đồng Minh Hòa (Việt Nam): van 1 chiều Miha.

Van 1 chiều Trung Quốc

Các thương hiệu BaoDing, YuZheng, Bonavalve, ETM và Finmax, gồm các mã H41H, H44H, H12W, H76X, H77X. Xem van 1 chiều Trung Quốc, van hơi 1 chiều Trung Quốc, van một chiều nhựa Finmax.

Báo giá van 1 chiều

Giá van 1 chiều phụ thuộc vào kích thước DN, vật liệu thân và mặt kín, kiểu kết cấu, kiểu nối và xuất xứ. Cùng một cỡ, van nhựa và van gang có giá thấp nhất; van inox, thép đúc và van hơi mặt kín kim loại cao hơn; van Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia cao hơn van Trung Quốc. Yêu cầu CO, CQ cũng ảnh hưởng thời gian và chi phí nhập hàng.

Giá hiển thị trên trang sản phẩm chỉ mang tính tham khảo. Để nhận báo giá theo số lượng, gửi DN, PN, lưu chất, nhiệt độ, kiểu nối và vị trí lắp. Các dòng thường dùng cho cụm bơm: van 1 chiều máy bơm nước, van một chiều cấp nước.

Câu hỏi thường gặp về van 1 chiều

Van 1 chiều có lắp đứng được không?

Được với van lò xo, van cối, van cánh bướm đĩa đôi khi dòng chảy đi lên. Van lá lật chỉ lắp đứng khi dòng đi lên và hãng cho phép. Không lắp van lá lật, van bi trên ống đứng có dòng đi xuống.

Vì sao van 1 chiều kêu đập khi dừng bơm?

Đĩa van đóng chậm, dòng ngược kịp hình thành rồi đĩa sập mạnh vào mặt kín, gây búa nước. Cách khắc phục là thay bằng van đóng nhanh có lò xo, kiểm tra lại vị trí lắp và cách dừng bơm. Xem bài van 1 chiều bị rò ngược, kêu, rung.

Van 1 chiều lắp trước hay sau van chặn?

Tính từ bơm, lắp van 1 chiều trước rồi đến van chặn, để có thể đóng van chặn và tháo van 1 chiều khi bảo trì.

Tài liệu kỹ thuật về van 1 chiều

• Các loại van 1 chiều và tổng hợp tài liệu van 1 chiều
• Van 1 chiều lá lật và lò xo: nên chọn loại nào
• Tiêu chí lựa chọn van 1 chiều theo vị trí lắp đặt
• Cách đọc mã van 1 chiều H41H, H44H, H12W, H76X
• Cách lắp van 1 chiều đúng chiều, đúng vị trí
• Van 1 chiều bị rò ngược, kêu, rung: nguyên nhân và cách khắc phục
• Hiện tượng búa nước: nguyên nhân, tác hại và cách phòng chống
• Rọ bơm (foot valve) cho đầu hút máy bơm

Mua van 1 chiều tại Van nước Việt Nam

Van nước Việt Nam phân phối van 1 chiều nhập khẩu và trong nước, có sẵn nhiều cỡ tại kho. Kỹ thuật viên sẽ đối chiếu thông số bạn gửi và đề xuất kiểu van, vật liệu thân và mặt kín phù hợp.

Địa chỉ Hà Nội: Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội